जेवणानंतर कुंभकर्ण आणि भीमाचे स्मरण का करतात?
भारतीय संस्कृतीमध्ये प्रत्येक लहानसहान परंपरेमागे मोठं शास्त्र आणि अनुभव दडलेला आहे. आजच्या आधुनिक जीवनशैलीत अनेक परंपरा अंधश्रद्धा म्हणून दुर्लक्षित केल्या जातात. मात्र, जेव्हा त्या परंपरांचा अभ्यास केला जातो, तेव्हा त्यामागील वैज्ञानिक आणि आयुर्वेदिक सत्य समोर येते. त्यापैकीच एक रीत म्हणजे जेवणानंतर कुंभकर्ण आणि भीम यांचे स्मरण करणे.
बहुतेक घरांमध्ये वडीलधारी मंडळी सांगतात की जेवणानंतर लगेच झोपायचं नाही, आडवं पडायचं नाही, तर थोडं चालायचं. यालाच आयुर्वेदात ‘शनैः शनैः चंकर्मणं’ असे म्हटले आहे, म्हणजेच सावकाश चालणे.
शतपावली – आयुर्वेदात सांगितलेलं पचनाचं गुपित
प्राचीन आयुर्वेदिक ग्रंथ चरक संहिता मध्ये स्पष्ट उल्लेख आहे की जेवणानंतर किमान 100 पावले चालावीत (शतपावली). यामुळे पचनसंस्था सक्रिय होते, पाचक अग्नि प्रज्वलित राहतो आणि अन्न योग्य प्रकारे पचते.
जेवणानंतर हलक्या पावलांनी चालल्याने
- अपचन टळते
- गॅस आणि आम्लपित्त कमी होते
- रक्तातील साखर संतुलित राहते
- वजन नियंत्रणात राहते
ही परंपरा केवळ धार्मिक नसून पूर्णतः आरोग्याशी संबंधित आहे.
जेवणानंतर लगेच झोपणे का धोकादायक आहे?
आयुर्वेदानुसार जेवणानंतर लगेच झोपल्याने शरीरातील वात, पित्त आणि कफ हे दोष असंतुलित होतात. पोटावर दाब पडल्यामुळे पचनक्रिया मंदावते आणि दीर्घकाळात लठ्ठपणा, मधुमेह, गॅस, अपचन यांसारखे आजार निर्माण होतात.
म्हणूनच शास्त्रांमध्ये स्पष्ट सांगितले आहे की
“भोजनानंतर झोप हा रोगांचा उगम आहे.”
जेवणानंतर पोटावरून हात का फिरवतात?
वैदिक परंपरेनुसार जेवण झाल्यानंतर घड्याळाच्या दिशेने पोटावर हलक्या हाताने फिरवावे. यामुळे आतड्यांची हालचाल सुधारते आणि अन्न पुढे सरकण्यास मदत होते.
यावेळी खालील श्लोक म्हटला जातो –
अगस्त्यं कुम्भकर्णं च शनिं च वडवानलं।
भोजनं परिपाकार्थ स्मरेद् भीमं च पंचमं॥
या श्लोकामध्ये पाच महान शक्तींचे स्मरण केले जाते.
कुंभकर्ण आणि भीम यांचे स्मरण का?
कुंभकर्ण आणि भीम हे दोघेही प्रचंड भुकेचे आणि जबरदस्त पचनशक्तीचे प्रतीक मानले जातात. त्यांची नावे घेणे म्हणजे आपल्या शरीरातील पचनशक्तीला मानसिकरित्या सक्रिय करणे.
- कुंभकर्ण – दीर्घ झोप आणि विशाल अन्नपचन क्षमतेचे प्रतीक
- भीम – महाभारतातील अतुलनीय भूक आणि शक्तीचे प्रतीक
मानसिक स्मरणामुळे मेंदू आणि शरीर यामध्ये सकारात्मक संदेश जातो, ज्यामुळे पचनक्रिया अधिक प्रभावी होते.
शास्त्र, विज्ञान आणि मानसशास्त्र यांचा सुंदर संगम
आज आधुनिक विज्ञानही सांगते की जेवणानंतर हलकी हालचाल आणि सकारात्मक विचार पचनासाठी उपयुक्त असतात. भारतीय शास्त्रांनी हे हजारो वर्षांपूर्वीच सांगितले होते, फक्त ते कथा आणि प्रतीकांच्या माध्यमातून.
जेवणानंतर कुंभकर्ण आणि भीमाचे नाव घेणे ही केवळ धार्मिक रीत नसून, ती मानसिक, आयुर्वेदिक आणि शारीरिक आरोग्याशी जोडलेली शास्त्रीय परंपरा आहे. आजच्या धावपळीच्या जीवनात या छोट्या सवयी स्वीकारल्यास आरोग्य सुधारण्यास नक्कीच मदत होऊ शकते.