एआयच्या वेगात माणुसकी हरवतेय का?
आजचं जग झपाट्याने कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) दिशेने वाटचाल करत आहे. गृहपाठ असो, माहिती शोधणं असो किंवा कोणतंही उत्तर मिळवणं — सगळं काही एका क्लिकवर उपलब्ध आहे. मात्र, या डिजिटल सोयीसुविधांच्या गर्दीत मुलांचा भावनिक विकास कुठेतरी दुर्लक्षित होत चालला आहे. माहिती मिळवणं म्हणजे प्रगती नाही; तर त्या माहितीचा मानवी नात्यांमध्ये योग्य वापर करता येणं, ही खरी गरज आहे. म्हणूनच आजच्या काळात मुलांची भावनिक बुद्धिमत्ता (Emotional Intelligence) जपणं अत्यंत आवश्यक ठरत आहे.
भावनिक बुद्धिमत्ता म्हणजे नेमकं काय?
भावनिक बुद्धिमत्ता म्हणजे स्वतःच्या भावना ओळखणं, त्या समजून घेणं, योग्य प्रकारे व्यक्त करणं आणि इतरांच्या भावनांनाही आदर देणं. एआय कितीही प्रगत झालं तरी ते मानवी संवेदना, सहानुभूती किंवा नात्यांमधील बारकावे समजू शकत नाही.
मुलांमध्ये आत्मभान, संयम, सहवेदना, संवाद कौशल्य आणि कठीण परिस्थितीतून सावरायची क्षमता विकसित होणं, हे भावनिक बुद्धिमत्तेचं मूळ आहे. ही कौशल्ये मुलांना केवळ यशस्वी विद्यार्थीच नव्हे, तर संवेदनशील आणि जबाबदार नागरिक बनवतात.
एआय आणि मानवी कौशल्यांमधील फरक
कृत्रिम बुद्धिमत्ता वेग, अचूकता आणि विश्लेषणात पुढे आहे; मात्र माणुसकी, करुणा आणि नातेसंबंध हे गुण केवळ माणसाकडेच आहेत. एआय प्रश्नांची उत्तरं देऊ शकतं, पण दुःखात असलेल्या मित्राला आधार देऊ शकत नाही.
म्हणूनच भविष्यात टिकून राहण्यासाठी मुलांना तांत्रिक ज्ञानाबरोबरच भावनिकदृष्ट्या सक्षम करणं अनिवार्य आहे.
पालकांची भूमिका : घरातूनच भावनिक शिक्षणाची सुरुवात
मुलांची भावनिक जडणघडण सर्वप्रथम घरात होते. पालकांनी मुलांशी मोकळा संवाद ठेवणं, त्यांच्या भावना नाकारण्या ऐवजी स्वीकारणं आणि चुका केल्यावर समजून घेणं, हे खूप महत्त्वाचं आहे.
जेव्हा पालक संयम, सहानुभूती आणि आदराने वागतात, तेव्हा मुलंही तेच गुण आत्मसात करतात. मुलांना “तुला काय वाटतं?” असा प्रश्न विचारणं, त्यांचं म्हणणं शांतपणे ऐकणं — हे भावनिक सुरक्षिततेचं मजबूत पायाभूत काम करतं.
शाळा आणि शिक्षक : भावनिक विकासाची दुसरी शाळा
शाळा म्हणजे समाजाचं छोटं रूप असतं. इथेच मुलं विविध पार्श्वभूमीच्या सहकाऱ्यांशी वागायला शिकतात. शिक्षक जर समावेशक आणि संवेदनशील वातावरण निर्माण करत असतील, तर प्रत्येक मुलाला आपलं अस्तित्व महत्त्वाचं वाटतं.
गटचर्चा, सामूहिक प्रकल्प, भूमिका अभिनय (role play) यांसारख्या उपक्रमांमधून मुलं सहकार्य, मतभेद स्वीकारणं आणि संवाद साधणं शिकतात. यामुळे भावनिक बुद्धिमत्ता अधिक दृढ होते.
टीमवर्क, दयाळूपणा आणि सामाजिक भान
एकत्र काम करण्याची सवय मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वाला आकार देते. शेअर करणं, मदत करणं आणि एकमेकांना समजून घेणं — या छोट्या कृतींमधून दयाळूपणा रुजतो.
दयाळूपणा हा केवळ एक सवय नसून आयुष्यभर जपायचा गुण आहे. अशा वातावरणात मुलं स्पर्धेपेक्षा सहकार्याला महत्त्व देतात आणि आव्हानांना टीम म्हणून सामोरे जातात.
सोशल अँड इमोशनल लर्निंग (SEL) चे महत्त्व
अलीकडील अभ्यास दर्शवतात की ज्या शाळांमध्ये Social and Emotional Learning (SEL) उपक्रम राबवले जातात, तिथे मुलांची आत्मविश्वास, निर्णयक्षमता आणि भावनिक संतुलन अधिक चांगलं असतं.
या सत्रांमध्ये आत्मओळख, नातेसंबंध, जबाबदारी, सामाजिक भान आणि योग्य निर्णय घेणं यावर भर दिला जातो. यामुळे मुलं वास्तव जीवनातील आव्हानांना अधिक सक्षमपणे सामोरी जातात.
एआयच्या जगात माणुसकीची मशाल
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात भावनिक बुद्धिमत्ता हा पर्याय नाही, तर अनिवार्य गरज आहे. तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर करताना मुलांनी माणुसकी, करुणा आणि सहवेदनाही जपली पाहिजे.
पालक, शिक्षक आणि शाळा — तिघांनी मिळून प्रयत्न केल्यासच अशी पिढी घडू शकते जी तंत्रज्ञानात प्रगत असेल, पण मनाने संवेदनशील असेल. कारण शेवटी, जग बदलण्यासाठी फक्त बुद्धिमत्ता नाही, तर भावनिक समजूतही तितकीच आवश्यक आहे.