डॉलरचा युग संपत चाललंय का? सोन्याचा ऐतिहासिक रेकॉर्ड तसेच ट्रम्प धोरणे आणि ‘डी-डॉलरीकरण’चा जागतिक कल!

डॉलर विरुद्ध सोने – जागतिक आर्थिक शक्तींचा संघर्ष

अमेरिकन डॉलर गेल्या अनेक दशकांपासून जगातील सर्वात शक्तिशाली चलन मानला जातो. आंतरराष्ट्रीय व्यापार, कर्ज व्यवहार आणि परकीय चलन साठ्यांमध्ये डॉलरचे वर्चस्व होते. पण आता परिस्थिती बदलत असल्याचे संकेत मिळत आहेत.

अलीकडेच जागतिक बाजारात डॉलर चार महिन्यांच्या नीचांकी पातळीवर आला, तर सोन्याने इतिहासात प्रथमच प्रति औंस 5000 डॉलरचा टप्पा पार केला. यामुळे गुंतवणूकदार आणि देश दोघांनाही विचार करायला भाग पाडले आहे – डॉलरचे भविष्य सुरक्षित आहे का?

केंद्रीय बँकांचा डॉलरवरचा विश्वास कमी का होत आहे?

जागतिक केंद्रीय बँकांनी आता त्यांच्या परकीय चलन साठ्यात डॉलरऐवजी सोन्याचा वाटा वाढवण्यास सुरुवात केली आहे. यालाच “डी-डॉलरीकरण” (De-Dollarization) म्हटले जाते.1999 मध्ये जागतिक परकीय चलन साठ्यात डॉलरचा वाटा 71% होता. पण 2024 पर्यंत तो घटून सुमारे 55.5% झाला आहे. हे आकडे स्पष्टपणे दाखवतात की देश आता डॉलरवर पूर्णपणे अवलंबून राहण्यास तयार नाहीत.

ट्रम्प धोरणांचा जागतिक अर्थव्यवस्थेवर परिणाम

अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या आक्रमक व्यापार धोरणांनी अनेक देशांमध्ये चिंता निर्माण केली आहे. टॅरिफ, व्यापार युद्ध आणि निर्बंधांची भीती यामुळे देशांना वाटू लागले आहे की सर्व आर्थिक मालमत्ता एका चलनात ठेवणे धोकादायक ठरू शकते.2025 मध्ये अमेरिकन डॉलर जवळपास 9% घसरला, जो गेल्या दशकातील सर्वात मोठा घसरणीचा टक्का होता. त्यामुळे गुंतवणूकदारांनी सुरक्षित पर्याय म्हणून सोन्याकडे वळणे सुरू केले.

भारत आणि आरबीआयचा सोन्यावर वाढता विश्वास

भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) देखील या जागतिक बदलाकडे लक्ष देत आहे. जानेवारी 2026 पर्यंतच्या आकडेवारीनुसार भारताच्या परकीय चलन साठ्यातील वाढीपैकी मोठा हिस्सा सोन्याच्या वाढलेल्या किमतींमुळे झाला आहे.आरबीआयच्या परकीय चलन मालमत्तेचे मूल्य एका वर्षात फक्त 5% वाढले असताना सोन्याच्या होल्डिंगचे मूल्य तब्बल 70% वाढले. म्हणजेच भारताच्या केंद्रीय बँकेच्या तिजोरीत डॉलरपेक्षा सोन्याचे महत्त्व वाढले आहे.

कोणते देश सर्वाधिक सोने खरेदी करत आहेत?

‘ट्रम्पप्रूफ’ अर्थव्यवस्था बनवण्यासाठी अनेक देशांनी सोन्याची खरेदी वाढवली आहे. 2025 मध्ये प्रमुख केंद्रीय बँकांनी केलेली सोन्याची खरेदी खालीलप्रमाणे होती:

पोलंड – 95 टनकझाकस्तान – 49 टनब्राझील – 43 टनतुर्की – 27 टनचीन – 26 टनहे सर्व देश त्यांच्या आर्थिक साठ्याला अधिक सुरक्षित बनवण्यासाठी सोन्याकडे वळत आहेत.

डॉलरच्या शेवटाची सुरुवात आहे का?

अर्थतज्ज्ञांच्या मते डॉलर पूर्णपणे संपेल असे नाही, पण त्याचे जागतिक वर्चस्व हळूहळू कमी होत आहे. जर युरोप, चीन आणि इतर मोठ्या अर्थव्यवस्था त्यांच्या डॉलर होल्डिंगचा मोठा भाग सोन्यात किंवा इतर चलनांमध्ये रूपांतरित करतील, तर अमेरिकन अर्थव्यवस्थेला मोठा धक्का बसू शकतो.युरोपियन युनियनकडे 2025 पर्यंत सुमारे 10.4 ट्रिलियन डॉलरची अमेरिकन मालमत्ता होती. जर त्यांनी ती विक्री सुरू केली, तर डॉलरवर मोठा दबाव येऊ शकतो.

गुंतवणूकदारांसाठी याचा अर्थ काय?

सोन्याच्या किमती वाढणे म्हणजे जागतिक अनिश्चिततेचे संकेत असतात. जेव्हा युद्ध, आर्थिक मंदी किंवा राजकीय अस्थिरता वाढते, तेव्हा गुंतवणूकदार सुरक्षित पर्याय म्हणून सोन्याकडे वळतात.आजच्या परिस्थितीत सोने दीर्घकालीन सुरक्षित गुंतवणूक मानले जात आहे. मात्र, गुंतवणूक करताना जोखीम, बाजार स्थिती आणि आर्थिक उद्दिष्टे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

भविष्यातील जागतिक आर्थिक चित्र

जग हळूहळू मल्टी-करन्सी सिस्टिमकडे जात आहे. म्हणजेच डॉलरबरोबरच युआन, युरो, रुपया आणि डिजिटल करन्सींचे महत्त्व वाढू शकते.डी-डॉलरीकरण हा अचानक होणारा बदल नाही, तर अनेक वर्षांची प्रक्रिया आहे. पण सध्याचे संकेत सांगतात की डॉलरचे एकाधिकार युग संपत चालले असून सोने आणि इतर चलनांना मोठी भूमिका मिळणार आहे.

डॉलरचा पूर्ण अंत होईल असे म्हणणे अतिशयोक्ती ठरेल, पण त्याचे जागतिक वर्चस्व कमी होत असल्याचे स्पष्ट संकेत आहेत. सोन्याने 5000 डॉलर प्रति औंसचा टप्पा पार करणे हे केवळ आर्थिक घटना नाही, तर जागतिक आर्थिक शक्तींच्या बदलाचा संकेत आहे.देश, केंद्रीय बँका आणि गुंतवणूकदार आता सुरक्षित आणि विविध पर्यायांकडे वळत आहेत. भविष्यातील अर्थव्यवस्था अधिक विविध, अधिक संतुलित आणि कमी डॉलर-केंद्रित असू शकते.