१२ जून २०२५ रोजी घडलेल्या Air India च्या अहमदाबाद ते लंडन या उड्डाणातील भीषण अपघाताने संपूर्ण देश हादरला. या दुर्घटनेत तब्बल २६० जणांचा मृत्यू झाला आणि सुरुवातीपासूनच या अपघाताच्या कारणांबाबत अनेक तर्क-वितर्क मांडले जात होते. काही वृत्तांमध्ये वैमानिकाच्या चुकांचा किंवा आत्मघाताच्या शक्यतेचाही उल्लेख करण्यात आला होता. मात्र आता या तपासात एक नवीन आणि अत्यंत गंभीर वळण समोर आले आहे, ज्यामुळे संपूर्ण तपासाची दिशा बदलू शकते.
भारताच्या सर्वात मोठ्या वैमानिक संघटनेपैकी एक असलेल्या Federation of Indian Pilots (FIP) ने केंद्र सरकारकडे सादर केलेल्या तांत्रिक पत्रामध्ये एक धक्कादायक गृहितक मांडले आहे. त्यांच्या मते, या अपघातामागे मानवी चूक नसून एक संभाव्य ‘विद्युत बिघाड यंत्रणा’ कारणीभूत असू शकते. हे गृहितक केवळ अंदाज नसून, ते बोईंगच्या तांत्रिक मार्गदर्शिका, रिले उत्पादकांच्या डेटाशीट्स आणि पूर्वीच्या विमान अपघातांच्या तपास अहवालांवर आधारित असल्याचे सांगितले गेले आहे.
FIP च्या मते, या घटनेची सुरुवात विमानातील लिथियम-आयन बॅटरीमध्ये झालेल्या अंतर्गत बिघाडापासून झाली असावी. विशेष म्हणजे, अशाच प्रकारचा बिघाड २०१३ मध्ये Japan Airlines च्या विमानांमध्ये नोंदवला गेला होता, जिथे बॅटरीमध्ये आग लागल्याच्या घटना समोर आल्या होत्या. या प्रकारच्या बिघाडामुळे विमानाच्या संपूर्ण विद्युत प्रणालीमध्ये अस्थिरता निर्माण होऊ शकते.
तज्ज्ञांच्या स्पष्टीकरणानुसार, जेव्हा बॅटरीमध्ये बिघाड होतो, तेव्हा प्रचंड प्रमाणात विद्युत प्रवाह विमानाच्या धातूच्या संरचनेतून वाहू लागतो. त्यामुळे ‘ग्राउंड रेफरन्स’ व्होल्टेजमध्ये अचानक वाढ होते, जी संपूर्ण प्रणालीसाठी धोकादायक ठरते. या परिस्थितीत विमानातील काही महत्त्वाचे विद्युत स्विच (रिले) चुकीच्या संकेतांमुळे आपोआप फ्लिप होऊ शकतात.
हीच बाब सर्वात गंभीर मानली जात आहे. कारण जर हा स्विच ‘RUN’ वरून ‘CUTOFF’ स्थितीत गेला, तर इंजिनला इंधन पुरवणारे व्हॉल्व्ह एकदम बंद होतात. परिणामी, दोन्ही इंजिनांना एकाच वेळी इंधन मिळणं थांबतं आणि ते पूर्णपणे बंद पडतात. या प्रकारची घटना उड्डाणाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात (take-off roll) घडली असेल, तर वैमानिकांकडे प्रतिक्रिया देण्यासाठी अत्यंत कमी वेळ उपलब्ध राहतो.
या संपूर्ण प्रकरणामुळे एक महत्त्वाचा मुद्दा पुढे येतो—आंतरराष्ट्रीय नागरी विमान वाहतूक नियमांनुसार, कोणत्याही अपघातासाठी मानवी चूक गृहित धरण्यापूर्वी सर्व तांत्रिक कारणांची सखोल तपासणी करणे आवश्यक असते. त्यामुळे FIP ने सरकारला विनंती केली आहे की, या गृहितकाची तपासणी IIT Bombay, Aeronautical Development Agency आणि Hindustan Aeronautics Limited यांसारख्या तज्ज्ञ संस्थांकडून करण्यात यावी.
दरम्यान, हा अपघात Boeing 787 Dreamliner या आधुनिक विमानाशी संबंधित असल्यामुळे, त्याच्या सुरक्षेविषयीही प्रश्नचिन्ह उपस्थित होत आहेत. विशेषतः बॅटरी आणि विद्युत प्रणालींच्या विश्वसनीयतेबाबत आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पुन्हा एकदा चर्चा सुरू झाली आहे.
सध्या तरी हा सिद्धांत “तपासण्यायोग्य गृहितक” म्हणून मांडण्यात आला आहे. मात्र जर यामध्ये तथ्य आढळले, तर हा अपघात केवळ एक दुर्घटना न राहता विमान उद्योगासाठी मोठा धडा ठरू शकतो. या प्रकरणातील सत्य बाहेर येईपर्यंत अनेक प्रश्न अनुत्तरितच राहणार आहेत—खरंच हा अपघात पायलटच्या चुकांमुळे झाला, की एका अदृश्य विद्युत बिघाडामुळे २६० जणांचे प्राण गेले?