अन्न व औषध प्रशासन (FDA) आयुक्त म्हणून पदभार स्वीकारल्यानंतर तुकाराम मुंढे यांनी महाराष्ट्रात प्रशासनाची एक वेगळीच ओळख निर्माण केली आहे. त्यांच्या नावाशी जोडले जाणारे दोन शब्द म्हणजे “धडक” आणि “निर्भीड”. प्रशासनात काम करताना अनेक अधिकारी नियमांचे पालन करतात, पण काहीजण त्या नियमांना जीवन देतात — मुंढे हे त्यापैकी एक आहेत.
तुकाराम मुंढे हे नियमांचे काटेकोर पालन करणारे अधिकारी आहेत. त्यांनी अनेक ठिकाणी काम करताना भ्रष्टाचाराविरोधात कडक कारवाई केली आहे. त्यामुळे त्यांची वारंवार बदली झाली तरी त्यांनी कधीही आपल्या तत्त्वांशी तडजोड केली नाही.
प्रसिद्ध कामे:
नागपूर महानगरपालिका आयुक्त असताना स्वच्छता आणि शिस्तीवर भर
परिवहन विभागात नियमबाह्य गोष्टींवर कारवाई
FDA (अन्न व औषध प्रशासन) आयुक्त म्हणून अन्न व औषधांमधील गैरप्रकारांवर धडक कारवाई
त्यांनी सुरू केलेल्या कारवायांनी केवळ गैरप्रकारांवर अंकुश बसवला नाही, तर लोकांच्या मनात विश्वासही निर्माण केला आहे. अन्न, औषधे, रक्तपेढ्या आणि प्रतिबंधित पदार्थ यांमधील गैरव्यवहारांविरोधात त्यांनी उचललेली पावले ही समाजाच्या आरोग्याशी थेट संबंधित आहेत.
समाजहिताला प्राधान्य देणारी भूमिका
तुकाराम मुंढे यांचा प्रशासनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन अत्यंत स्पष्ट आहे — “जनतेचा हित सर्वात महत्त्वाचा”. त्यांच्या मते, राज्यातील तेरा कोटी लोकांना सुरक्षित अन्न आणि औषधे मिळणे हा केवळ कर्तव्याचा भाग नाही, तर नैतिक जबाबदारी आहे.
आजच्या काळात अनेकदा नियमांचे पालन फक्त कागदावर केले जाते. पण मुंढे यांच्या कामात आपण पाहतो की ते प्रत्यक्षात अंमलबजावणीवर भर देतात. ते केवळ फाइल्सवर सही करणारे अधिकारी नाहीत, तर प्रत्यक्ष ठिकाणी जाऊन तपास करणारे अधिकारी आहेत.
त्यांची ही कार्यपद्धती काहींना कठोर वाटू शकते, पण ती समाजासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. कारण जेव्हा नियम मोडले जातात, तेव्हा त्याचा फटका थेट सामान्य नागरिकांना बसतो.
धडक कारवाईंचा प्रभाव
मुंढे यांनी सुरू केलेल्या कारवायांमुळे अनेक गैरप्रकार उघडकीस आले. काही ठिकाणी निकृष्ट दर्जाचे अन्न विकले जात होते, तर काही ठिकाणी बनावट औषधांचा वापर होत होता. या सर्व गोष्टींवर त्यांनी कठोर कारवाई केली.या कारवायांचा परिणाम असा झाला की अनेक व्यावसायिकांनी नियमांचे पालन करण्यास सुरुवात केली. भीतीमुळे नव्हे, तर जबाबदारीची जाणीव झाल्यामुळे.
रक्तपेढ्यांवरील कडक कारवाई
रक्तपेढ्या हा आरोग्य व्यवस्थेचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. येथे होणारी एक छोटी चूकही एखाद्याच्या जीवावर बेतू शकते. त्यामुळेच मुंढे यांनी या क्षेत्रावर विशेष लक्ष केंद्रित केले.काही रक्तपेढ्यांनी नियमांचे उल्लंघन केल्याचे आढळल्यावर त्यांनी त्वरित कारवाई केली. त्यांनी स्पष्ट केले की, “गुणवत्तेशी कोणतीही तडजोड सहन केली जाणार नाही.”
त्यांच्या या निर्णयामुळे रक्तपेढ्यांमध्ये शिस्त निर्माण झाली. तसेच नागरिकांमध्येही जागरूकता वाढली.SOP आणि नियंत्रण यंत्रणा मजबूत करण्याचा प्रयत्नमुंढे यांनी केवळ कारवाईच केली नाही, तर प्रणाली सुधारण्यासाठीही प्रयत्न केले. रक्त आणि रक्तघटकांसाठी नवीन SOP (Standard Operating Procedure) लागू करण्याची प्रक्रिया सुरू आहे.यामुळे भविष्यात अशा प्रकारच्या चुका टाळता येतील. तसेच FDA च्या नियंत्रण यंत्रणेला अधिक सक्षम बनवले जाईल.
बदलीसाठी पैशांचा आरोप – वास्तव आणि प्रतिक्रियामुंढे यांच्या कार्यपद्धतीमुळे अनेकांचे आर्थिक हितसंबंध धोक्यात आले. त्यामुळेच त्यांच्या बदलीसाठी मोठ्या प्रमाणावर पैसे गोळा केल्याचा आरोप करण्यात आला.पण त्यांनी या आरोपांना शांतपणे आणि ठामपणे उत्तर दिले. त्यांनी स्पष्ट केले की, “माझ्याकडे अशा कोणत्याही माहिती नाही.”
त्यांच्या मते, जेव्हा आपण योग्य काम करतो, तेव्हा विरोध होणे स्वाभाविक आहे. पण त्या विरोधामुळे आपण आपल्या मार्गावरून हटू नये.तंबाखू आणि गुटखा विरोधातील लढागुटखा आणि तंबाखूजन्य पदार्थ हे आरोग्यासाठी अत्यंत घातक आहेत. महाराष्ट्रात २०१२ पासून यावर बंदी आहे. तरीही हे पदार्थ बाजारात उपलब्ध असतात.
मुंढे यांनी या समस्येच्या मुळाशी जाण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यांनी केवळ विक्रेत्यांवर कारवाई केली नाही, तर पुरवठा साखळीवरही लक्ष केंद्रित केले आहे.जर या प्रकरणात मोठ्या कंपन्यांचा सहभाग आढळला, तर त्यांच्या संचालकांवरही कारवाई केली जाईल, असे त्यांनी स्पष्ट केले आहे.
मकोका अंतर्गत कारवाईची तयारी
गंभीर स्वरूपाच्या गुन्ह्यांवर अंकुश ठेवण्यासाठी मकोका (MCOCA) सारख्या कायद्यांचा वापर करण्याची प्रक्रिया सुरू आहे. यामुळे गुन्हेगारांना कडक शिक्षा मिळू शकते.
ही पावले दाखवतात की, मुंढे केवळ वरवरची कारवाई करत नाहीत, तर मूळ समस्या संपवण्याचा प्रयत्न करतात.संघर्षाच्या क्षणी प्रेरणाप्रशासकीय सेवेत काम करताना अनेकदा कठीण परिस्थिती निर्माण होते. अशा वेळी अनेक जण तडजोड करतात. पण मुंढे यांचा दृष्टिकोन वेगळा आहे.
ते स्वतःला विचारतात — “जर मी नाही, तर कोण?”
हा एक साधा प्रश्न असला तरी त्यामध्ये मोठी ताकद आहे. हा विचार त्यांना योग्य निर्णय घेण्यास प्रेरित करतो.नैतिकता आणि कायदामुंढे यांचे एक महत्त्वाचे तत्त्व म्हणजे — “कायद्याने योग्य असणे पुरेसे नाही, तर नैतिकदृष्ट्याही योग्य असायला हवे.”
आजच्या काळात अनेकजण कायद्याच्या चौकटीत राहूनही चुकीचे काम करतात. पण मुंढे यांचा विश्वास आहे की, नैतिकता ही अधिक महत्त्वाची आहे.
वैयक्तिक आयुष्य आणि कुटुंबाचा आधारअशा धडक कार्यशैलीचा परिणाम त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यावरही होतो. त्यांच्या कामामुळे निर्माण होणारा ताण त्यांच्या कुटुंबावरही पडतो.
पण Secretary पत्नी अर्चना या त्यांना पूर्ण पाठिंबा देतात. त्यांचा विश्वास आणि साथ हीच मुंढे यांची खरी ताकद आहे.
समाजावर होणारा परिणाम
मुंढे यांच्या कामामुळे समाजात सकारात्मक बदल दिसून येत आहेत. लोक अधिक जागरूक होत आहेत. तसेच प्रशासनावरचा विश्वासही वाढत आहे.त्यांच्या कामामुळे इतर अधिकाऱ्यांनाही प्रेरणा मिळते. तेही अधिक प्रामाणिकपणे काम करण्याचा प्रयत्न करतात.
तरुणांसाठी प्रेरणादायी उदाहरण
आजच्या तरुणांसाठी मुंढे हे एक प्रेरणादायी उदाहरण आहेत. त्यांनी दाखवून दिले आहे की, प्रामाणिकपणे आणि धैर्याने काम केले तर बदल घडवता येतो.
तुकाराम मुंढे यांची कार्यशैली ही पारदर्शकता, प्रामाणिकपणा आणि समाजहित या तत्त्वांवर आधारित आहे. त्यांनी घेतलेले निर्णय अनेकदा वादग्रस्त ठरतात, पण त्यामागील उद्देश नेहमीच जनतेच्या हिताचा असतो.त्यांची भूमिका स्पष्ट आहे — “योग्य तेच करायचे, कोणत्याही दबावाला न झुकता.”
आजच्या काळात अशा अधिकाऱ्यांची गरज अधिक आहे. त्यांच्या कामामुळे प्रशासनात सकारात्मक बदल घडण्याची आशा निर्माण होते आणि समाजाला एक नवी दिशा मिळते.