प्राथमिक चौकशी अहवालातून समोर आलेली महत्त्वाची कारणे आणि सुरक्षा व्यवस्थेतील गंभीर त्रुटी
दुर्घटनेची पार्श्वभूमी आणि प्राथमिक अहवालाचा उद्देश
महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री राहिलेले अजित पवार यांच्या विमान दुर्घटनेला आता एक महिना पूर्ण झाला आहे. 28 जानेवारी 2026 रोजी बारामती येथे Learjet 45XR (VT-SSK) या चार्टर विमानाचा लँडिंगदरम्यान अपघात झाला आणि त्यामध्ये दोन्ही पायलट, एक केबिन क्रू आणि दोन प्रवासी असे एकूण पाच जणांचा दुर्दैवी मृत्यू झाला. या दुर्घटनेचा तपास Aircraft Accident Investigation Bureau (AAIB) करत असून त्यांनी 22 पानांचा प्राथमिक अहवाल जाहीर केला आहे.
हा अहवाल दोषारोप करण्यासाठी नसून भविष्यात अशा दुर्घटना टाळण्यासाठी कारणांचा अभ्यास करण्याच्या उद्देशाने तयार करण्यात आला आहे. अंतिम निष्कर्ष CVR (Cockpit Voice Recorder) आणि FDR (Flight Data Recorder) च्या सखोल विश्लेषणानंतरच स्पष्ट होणार आहेत.
हवामान आणि दृश्यमानता: सर्वात मोठा जोखीम घटक
प्राथमिक अहवालानुसार, अपघाताच्या वेळी बारामती परिसरात दृश्यमानता केवळ 3 किमी होती, तर Visual Flight Rules (VFR) नुसार सुरक्षित लँडिंगसाठी किमान 5 किमी दृश्यमानता आवश्यक असते. यामुळे पहिल्या प्रयत्नात पायलटला Go-Around करण्याचा सल्ला देण्यात आला.
पुणे आणि मुंबई येथील हवामान अहवालात धुके आणि धूर (BR/FU) नोंदवले गेले होते, ज्यामुळे बारामती परिसरात देखील कमी दृश्यमानता असण्याची शक्यता वाढली. INSAT-3DR उपग्रह निरीक्षणानेही त्या परिसरात हलक्या धुक्याची उपस्थिती दर्शवली.
कमी दृश्यमानतेमध्ये लँडिंग करताना पायलटला रनवेची अचूक ओळख करणे कठीण होते. यामुळे visual illusion निर्माण होऊ शकतो आणि विमानाची दिशा किंवा उंची चुकीची आकलन होण्याची शक्यता वाढते. हा घटक दुर्घटनेच्या मुख्य कारणांपैकी एक मानला जात आहे.
बारामती विमानतळाच्या पायाभूत सुविधांमधील मर्यादा
बारामती विमानतळ हे अनकंट्रोल्ड एअरफिल्ड असून येथे आधुनिक नेव्हिगेशन प्रणाली जसे ILS, VOR किंवा NDB उपलब्ध नाहीत. याचा अर्थ पायलटला केवळ दृश्यमानतेवर आधारित लँडिंग करावे लागते.
अहवालात खालील गंभीर त्रुटी नमूद करण्यात आल्या आहेत:
रनवेवरील मार्किंग फिकट झाले होते
धावपट्टीवर सैल खडी आढळली
रनवेच्या एका टोकाला उतार (table-top runway) आहे
योग्य हवामान मोजणी सुविधा (MET) उपलब्ध नव्हती
पुरेशी अग्निशमन व बचाव व्यवस्था (ARFF) नव्हती
विंडसॉक योग्य ठिकाणी नव्हता
VIP किंवा चार्टर जेटसाठी आवश्यक असलेली ही मूलभूत सुरक्षा व्यवस्था नसणे ही गंभीर बाब मानली जात आहे.
उड्डाण क्रम आणि अंतिम क्षणातील घडामोडी
पहिल्या लँडिंग प्रयत्नात पायलटने कमी दृश्यमानतेमुळे Go-Around केले. दुसऱ्या प्रयत्नात पायलटने “Field in sight” असे कळवले आणि त्यानंतर लँडिंगची परवानगी देण्यात आली.
मात्र, अंतिम क्षणी रेडिओवर “Oh St… Oh St…” असा अपूर्ण संदेश ऐकू आला, ज्यावरून अचानक नियंत्रण गमावल्याचा संकेत मिळतो. काही क्षणांतच विमान रनवेपासून सुमारे 50 मीटर अंतरावर डाव्या बाजूला झाडांवर आदळले आणि त्यानंतर आग लागली.
या घटनाक्रमावरून कमी दृश्यमानता, visual illusion आणि रनवेची भौगोलिक रचना हे घटक एकत्रितपणे अपघाताला कारणीभूत ठरले असावेत, असा प्राथमिक अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे.
विमानाची तांत्रिक स्थिती आणि तपासाची दिशा
प्राथमिक तपासात विमानाची airworthiness वैध असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. विमानात कोणताही पूर्वीचा गंभीर तांत्रिक दोष (MEL) नोंदवलेला नव्हता.FDR मधील डेटा यशस्वीरीत्या डाउनलोड करण्यात आला आहे. मात्र CVR थर्मल डॅमेजमुळे खराब झाला असून त्याचा डेटा पुनर्प्राप्त करण्यासाठी National Transportation Safety Board (USA) ची मदत घेतली जात आहे.
तांत्रिक बिघाडाचा थेट पुरावा सध्या आढळलेला नसला तरी अंतिम निष्कर्ष CVR आणि FDR च्या विश्लेषणावर अवलंबून असेल.
संभाव्य कारणांचा एकत्रित परिणामAAIB च्या प्राथमिक निष्कर्षानुसार हा अपघात एका कारणामुळे झाला नसून अनेक घटकांच्या एकत्रित परिणामामुळे झाला असण्याची शक्यता आहे:
VFR मर्यादेपेक्षा कमी दृश्यमानता
अपुरी विमानतळ पायाभूत सुविधारनवेची table-top रचना
visual illusion आणि मानवी घटकहवामान माहितीची मर्यादित अचूकता
हे सर्व घटक एकत्र आल्याने लँडिंग प्रक्रिया अधिक धोकादायक बनली.
भविष्यासाठी सुरक्षा शिफारसी
AAIB ने भविष्यात अशा दुर्घटना टाळण्यासाठी काही महत्त्वाच्या शिफारसी केल्या आहेत:
Directorate General of Civil Aviation (DGCA) ने अनकंट्रोल्ड एअरफिल्डवरील VFR नियमांची कठोर अंमलबजावणी करावी
विमानतळांवर आधुनिक हवामान आणि नेव्हिगेशन सुविधा उपलब्ध कराव्यात
चार्टर आणि VIP ऑपरेशन्ससाठी एअरफिल्डचे नियमित ऑडिट करावे
अग्निशमन आणि बचाव प्रणाली मजबूत करावी
या उपाययोजनांमुळे भविष्यात अशा दुर्घटनांची शक्यता कमी होऊ शकते.
अंतिम अहवाल निर्णायक ठरणारबारामती Learjet दुर्घटना ही एक गंभीर आणि दुर्दैवी घटना होती, ज्यामुळे देशभरात शोक व्यक्त करण्यात आला. प्राथमिक अहवालानुसार हवामान, विमानतळाच्या मर्यादा आणि ऑपरेशनल निर्णय यांचा एकत्रित परिणाम या दुर्घटनेमागे असण्याची शक्यता आहे.
तथापि, अंतिम सत्य CVR आणि FDR च्या सखोल विश्लेषणानंतरच स्पष्ट होईल. हा तपास केवळ या दुर्घटनेचे कारण शोधण्यासाठी नाही, तर भविष्यात अशा घटना टाळण्यासाठी आवश्यक सुधारणा करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरणार आहे.
भारतात वाढत्या चार्टर आणि VIP उड्डाणांच्या पार्श्वभूमीवर विमानतळ सुरक्षा, पायाभूत सुविधा आणि नियमांचे काटेकोर पालन करणे ही काळाची गरज असल्याचे या दुर्घटनेने पुन्हा अधोरेखित केले आहे.