महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांना नैसर्गिक आपत्तीमुळे होणारे नुकसान ही मोठी समस्या बनली आहे. अतिवृष्टी, दुष्काळ, गारपीट किंवा पूर यांसारख्या संकटांनंतर सरकारकडून मदत जाहीर केली जाते; मात्र अनेक वेळा खरी मदत गरजू शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचत नाही. चुकीची माहिती, बनावट अर्ज आणि प्रशासनातील त्रुटी यामुळे पात्र शेतकरीही नुकसानभरपाईपासून वंचित राहतात. या गंभीर समस्येवर पुण्यातील २० वर्षीय विद्यार्थी प्रशांत कराड याने आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून एक अनोखा उपाय शोधला आहे.
पुणे ॲग्री हॅकेथॉनमध्ये सादर केलेल्या त्याच्या “AI आधारित ई-पीक पाहणी मध्यस्थ प्रणाली”ला मोठे यश मिळाले. “स्मार्ट कृषी प्रशासनासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता” या विभागात त्याने प्रथम क्रमांक पटकावला. या अभिनव प्रयोगाचे मुख्यमंत्री Devendra Fadnavis यांनीही विशेष कौतुक केले.
ई-पीक पाहणी म्हणजे काय?
आता आपल्याला प्रश्न पडला असेल, की हे ई पीक पाहणी म्हणजे काय असेल? आणि ते कशा प्रकारे केले जाते, तर त्यासाठी आपल्याला खालील माहिती अत्यंत उपयुक्त ठरेल आणि त्याचा फायदा देखील होईल. तर या नंतर पाहूया की, हे ई पीक पाहणी म्हणजे नेमके काय आहे?
राज्य सरकारने काही वर्षांपूर्वी ई-पीक पाहणी ही कार्य प्रणाली सुरू केली. यामध्ये शेतकरी मोबाईल ॲपद्वारे आपल्या शेतातील पिकांची माहिती, फोटो आणि स्थानाची माहिती अपलोड करतात. या माहितीच्या आधारे सरकार नुकसानभरपाई, पीकविमा आणि इतर योजनांचा लाभ देते.
पूर्वी ही प्रक्रिया पूर्णपणे मानवी स्वरूपाची होती म्हणजे शेती किंवा कृषी खात्यात काम करणारे कृषी अधिकारी प्रत्येक शेतकरी च्या शेतात जाऊन त्यांच्या पेरलेल्या पिकाची पाहणी करत असत आणि त्याची नोंद कृषी किंवा शेती खात्यात केली जात असे.
त्यामुळे जी सत्य स्थिती आहे ती अधिकारी यांच्या नजरे समोर राहत असे . तलाठी किंवा कृषी अधिकारी प्रत्यक्ष शेतात जाऊन पाहणी करत होते. डिजिटल प्रणालीमुळे कामाचा वेग वाढला असला, तरी पडताळणीची प्रक्रिया अजूनही पूर्णपणे अचूक नाही. याच ठिकाणी अनेक प्रकारच्या गैरप्रकारांना वाव मिळतो.
ई-पीक पाहणीत नेमक्या कोणत्या समस्या आहेत?
यआजच्या काळात आपण पाहतोच की, ऑनलाईन फ्रॉड च प्रकार खूप अती जास्त प्रमाणात होत आहे, त्याच बरोबर शेती या व्यवसाय संबंधित अनेक गोष्टी या ऑनलाइन झाल्या आहेत, आणि त्यात देखील काही चुकीच्या गोष्टी या घडत आहेत, त्यामुळे काही समस्या या निर्माण होत आहेत.
आज अनेक ठिकाणी ई-पीक पाहणी प्रक्रियेत फसवणुकीच्या घटना समोर येतात. काही जण एकाच शेताचा फोटो अनेक अर्जांमध्ये वापरतात. काही वेळा प्रत्यक्ष शेतात उपस्थित न राहता माहिती भरली जाते. तर काही जण अधिक नुकसानभरपाई मिळावी म्हणून चुकीची पिके दाखवतात.
विशेषतः फळपिकांना अधिक मदत मिळत असल्याने काही अर्जांमध्ये खोट्या पद्धतीने फळबाग दाखवली जाते. त्यामुळे सरकारची आर्थिक फसवणूक होते आणि खऱ्या शेतकऱ्यांचे नुकसान होते. प्रशासनालाही प्रत्येक अर्जाची प्रत्यक्ष तपासणी करणे कठीण जाते.
प्रशांत कराडचा AI आधारित उपाय काय आहे?
आता आपण जाणून घेऊया की प्रशांत कराड यांचा हा AI वर आधारित उपाय काय आहे, त्याचा फायदा आणि तोटा काय आहे, तसेच त्याचा वापर आपण कसा करू शकतो. चला तर मग जाणून घेऊया या पुढील लेखात या विषयी ची संपूर्ण माहिती अगदी सविस्तर.
प्रशांत कराड याने विकसित केलेली प्रणाली ही ई-पीक पाहणी प्रक्रियेसाठी एक “मध्यस्थ AI पडताळणी प्रणाली” आहे. ही प्रणाली शेतकऱ्यांनी अपलोड केलेल्या फोटो, लोकेशन आणि वेळेची माहिती कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने तपासते. त्यामुळे वेळ आणि मेहनत दोन्ही ची देखील बचत होते.
या प्रणालीद्वारे खालील गोष्टी सहज ओळखता येतात:एकच फोटो अनेक अर्जांत वापरला आहे काफोटो खरोखर त्या शेताचाच आहे काअर्ज करताना शेतकरी प्रत्यक्ष शेतात उपस्थित होता कादाखवलेले पीक आणि प्रत्यक्ष फोटोतील पीक जुळते कास्थान आणि वेळेची माहिती खरी आहे काया तंत्रज्ञानामुळे बनावट अर्जांची संख्या मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकते.
या प्रणालीचा प्रशासनाला कसा होईल फायदा? जाणून घेऊया पूर्ण माहिती
सध्या कृषी विभाग आणि महसूल विभागाला हजारो अर्जांची पडताळणी करावी लागते. यासाठी मोठ्या प्रमाणावर मनुष्यबळ आणि वेळ खर्च होतो. AI आधारित प्रणालीमुळे प्राथमिक पडताळणी आपोआप होऊ शकते.
यामुळे सरकार ला आणि सामान्य शेतकऱ्यांना होणारा फायदा म्हणजे –
अधिक अचूक नोंदी मिळतील ते या प्रकल्प मुळे.
प्रशासनाचा वेळ वाचेल आणि वेळेचा सदुपयोग होईल.
चुकीच्या अर्जांवर नियंत्रण येईल आणि फसवणूक होण्याचा धोका कमी होईल, तो याच प्रकल्प मुळे.
खरी मदत पात्र शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचेल, अपात्र आणि अमान्य शेतकरी याचा फायदा घेऊ शकणार नाहीत.
नुकसानभरपाई प्रक्रिया जलद होईल, जर या प्रक्रिया प्रणाली च्या मदतीने कार्य केले गेले तर हा देखील याचा महत्वाचा फायदा आहे..
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनीही याच कारणामुळे प्रशांतच्या कल्पनेचे कौतुक केले. त्यांनी सांगितले की, अशी प्रणाली प्रत्यक्षात आली तर कृषी विभागासमोरील अनेक अडचणी कमी होऊ शकतात.
पुणे ॲग्री हॅकेथॉनमध्ये मिळाले पहिले पारितोषिक
पुणे ऍग्रो हॅकेथॉन’ (Pune Agri Hackathon) हा कृषी क्षेत्रात आधुनिक तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि नाविन्यपूर्ण कल्पनांना एकत्र आणणारा एक मोठा उपक्रम आहे。 याचा मुख्य उद्देश डिजिटल साधनांचा वापर करून शेती समोरील आव्हाने सोडवणे आणि शेतकऱ्यांना सक्षम करणे हा आहे.
महाराष्ट्र शासनाचा कृषी विभाग, महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ आणि इतर नामांकित संस्थांच्या सहकार्याने हा भव्य कार्यक्रम पार पडतो. तर या स्पर्धे मध्ये प्रामुख्याने म्हणायचे झाले तर आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI), मशीन लर्निंग, आणि अचूक पीक व्यवस्थापनावर भर दिला जातो.
पुण्यात आयोजित करण्यात आलेल्या ॲग्री हॅकेथॉनमध्ये राज्यभरातील अनेक विद्यार्थ्यांनी आणि तरुण संशोधकांनी सहभाग घेतला होता. कृषी क्षेत्रातील तांत्रिक उपाय शोधणे हा या स्पर्धेचा उद्देश होता. आणि यात या स्पर्धेच्या आयोजकांचे ध्येय हे नक्कीच साध्य झाले, असे म्हणता येईल.
प्रशांत कराडच्या प्रकल्पाने परीक्षकांचे लक्ष वेधून घेतले, असे प्रत्यक्ष दर्शीचे मत आहे. ग्रामीण भागातील प्रत्यक्ष समस्येवर तांत्रिक उपाय शोधल्यामुळे त्याच्या प्रकल्पाला प्रथम पारितोषिक देण्यात आले. अनेक तज्ज्ञांनी देखील ही संकल्पना भविष्यात कृषी प्रशासनासाठी उपयुक्त ठरेल असे मत व्यक्त केले आहे.
तरुणांच्या नवकल्पना कृषी क्षेत्राला नवी दिशा देत आहेत
आज भारतात कृषी क्षेत्रात तंत्रज्ञानाचा वापर झपाट्याने वाढत आहे. ड्रोन, AI, सेन्सर, स्मार्ट सिंचन आणि डिजिटल नोंदी यांसारख्या तंत्रज्ञानामुळे शेती अधिक आधुनिक होत आहे. अशा काळात प्रशांत कराडसारखे तरुण ग्रामीण समस्यांवर काम करत आहेत, ही सकारात्मक बाब आहे.
शेतकऱ्यांना योग्य मदत मिळावी, प्रशासन पारदर्शक व्हावे आणि फसवणूक कमी व्हावी यासाठी अशा नवकल्पना अत्यंत महत्त्वाच्या ठरू शकतात. भविष्यात राज्य सरकारने अशा तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन दिल्यास महाराष्ट्रातील कृषी व्यवस्थेत मोठा बदल दिसू शकतो.
ई-पीक पाहणी प्रक्रिये मधील त्रुटी दूर करण्यासाठी २० वर्षीय प्रशांत कराड याने विकसित केलेली AI आधारित प्रणाली ही आधुनिक आणि प्रभावी कल्पना मानली जात आहे. बनावट अर्ज रोखणे, प्रशासनाचा ताण कमी करणे आणि खऱ्या शेतकऱ्यांना योग्य मदत मिळवून देणे या दृष्टीने हा प्रयोग महत्त्वाचा ठरू शकतो.
अनेक तरुण युवकांनी शेती सुधार उपक्रम आणि शेती पूरक व्यवसाय यांचा संबंध जोडून शेती क्षेत्रास भरपूर पुढे नेले आहे त्यामुळंत्यांच्या या शोधास आणि उपक्रमास नवी दिशा मिळाली आहे. त्याच बरोबर अनेक तरुण युवकांना संधी देखील उपलब्ध करून दिली जात आहे.
तरुणांच्या कल्पकतेमुळे कृषी क्षेत्रात सकारात्मक बदल घडू शकतो, याचे हे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. महाराष्ट्रातील हा प्रयोग भविष्यात देशभरासाठी प्रेरणादायी ठरू शकतो.
तर असा आहे महाराष्ट्रातील एका २० वर्षीय तरुणाचा भन्नाट शोध, जो सगळ्यांसाठी अतिशय फायदेशीर असा आहे. ई-पीक पाहणीत फसवणूक रोखण्यासाठी AI आधारित प्रणाली विकसित आहे.