शरीर बनतंय जिवंत सांगाडा? सतत थकवा, मुंग्या आणि विस्मरण असेल तर लगेच तपासा Vitamin B12!
आजकाल अनेक लोक सतत थकवा येणे, शरीरात शक्ती नसणे, कामात लक्ष न लागणे किंवा थोडे चालले तरी दम लागणे अशा समस्यांचा सामना करत आहेत. बहुतेक वेळा आपण या त्रासाकडे दुर्लक्ष करतो आणि यामागे वाढते वय, ताणतणाव किंवा अपुरी झोप हे कारण असल्याचे समजतो. परंतु अनेक वेळा या साध्या वाटणाऱ्या लक्षणांमागे शरीरातील व्हिटॅमिन बी12 ची कमतरता लपलेली असते. हे जीवनसत्त्व शरीरासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असून त्याची कमतरता दीर्घकाळ राहिल्यास शरीरावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात.
व्हिटॅमिन बी12 हे शरीरातील लाल रक्तपेशी तयार करण्यासाठी, मज्जासंस्था निरोगी ठेवण्यासाठी, मेंदूचे कार्य सुरळीत चालण्यासाठी आणि शरीरात ऊर्जा निर्माण करण्यासाठी आवश्यक असते. जेव्हा शरीरात या जीवनसत्त्वाची कमतरता निर्माण होते, तेव्हा हळूहळू अशक्तपणा वाढू लागतो आणि व्यक्तीची कार्यक्षमता कमी होऊ लागते. अनेक वेळा ही कमतरता वर्षानुवर्षे लक्षात येत नाही आणि जेव्हा लक्षणे गंभीर होतात तेव्हा त्याचे निदान होते.
व्हिटॅमिन बी12 म्हणजे नेमके काय?
व्हिटॅमिन बी12 हे पाण्यात विरघळणारे जीवनसत्त्व आहे. याला कोबालामिन असेही म्हणतात. शरीरातील डीएनए निर्मिती, रक्तपेशींची वाढ आणि मज्जासंस्थेचे संरक्षण यासाठी हे अत्यंत आवश्यक असते. शरीर स्वतःहून बी12 तयार करू शकत नाही, त्यामुळे ते आहारातून किंवा सप्लिमेंट्समधून मिळवावे लागते.
विशेष म्हणजे व्हिटॅमिन बी12 प्रामुख्याने प्राणिजन्य पदार्थांमध्ये आढळते. त्यामुळे कडक शाकाहारी किंवा व्हेगन आहार घेणाऱ्या लोकांमध्ये याची कमतरता होण्याची शक्यता अधिक असते.
शरीरात बी12 कमी झाल्यास कोणती लक्षणे दिसतात?
व्हिटॅमिन बी12 ची कमतरता सुरुवातीला फारच सामान्य लक्षणांनी सुरू होते. त्यामुळे अनेक लोक याकडे दुर्लक्ष करतात. परंतु वेळेत लक्ष दिले नाही तर ही समस्या गंभीर स्वरूप धारण करू शकते.
सतत थकवा जाणवणे, शरीरात शक्ती नसणे, काम करण्याची इच्छा न होणे, वारंवार चक्कर येणे आणि थोडेसे काम केले तरी दम लागणे ही सुरुवातीची प्रमुख लक्षणे आहेत. काही लोकांना त्वचा फिकट किंवा पिवळसर दिसू लागते. याशिवाय डोकेदुखी, हृदयाचे ठोके वाढणे आणि झोपेच्या समस्या देखील दिसू शकतात.
मज्जासंस्थेवर परिणाम झाल्यास हात-पायांना मुंग्या येणे, बधिरपणा जाणवणे, चालताना तोल जाणे, स्नायूंमध्ये कमजोरी येणे आणि वस्तू पकडताना अडचण निर्माण होणे अशी लक्षणे दिसू लागतात. काही रुग्णांमध्ये स्मरणशक्ती कमी होणे, एकाग्रता न राहणे, चिडचिडेपणा वाढणे आणि नैराश्याची लक्षणे देखील दिसून येतात.
बी12 कमतरतेमुळे होणारे गंभीर परिणाम
व्हिटॅमिन बी12 ची कमतरता दीर्घकाळ राहिल्यास शरीरात मेगॅलोब्लास्टिक अॅनिमिया विकसित होऊ शकतो. या अवस्थेत लाल रक्तपेशी योग्य प्रकारे तयार होत नाहीत आणि शरीराला पुरेसा ऑक्सिजन मिळत नाही. परिणामी व्यक्तीला अत्यंत अशक्तपणा जाणवतो.
याहून अधिक धोकादायक परिणाम मज्जासंस्थेवर होऊ शकतात. मज्जातंतूंचे नुकसान झाल्यास काही वेळा ते पूर्णपणे भरून येत नाही. त्यामुळे हात-पाय सुन्न होणे, चालण्यात अडचण येणे आणि स्मरणशक्तीवर कायमस्वरूपी परिणाम होण्याचा धोका निर्माण होतो.
व्हिटॅमिन बी12 कमी होण्याची कारणे
आजच्या जीवनशैलीत बी12 ची कमतरता वाढण्यामागे अनेक कारणे आहेत. सर्वात मोठे कारण म्हणजे शाकाहारी आहार. कारण नैसर्गिकरित्या बी12 प्राणिजन्य पदार्थांमध्ये जास्त प्रमाणात आढळते.
मधुमेहासाठी वापरली जाणारी मेटफॉर्मिन ही औषधे किंवा अॅसिडिटीसाठी दीर्घकाळ घेतली जाणारी औषधे शरीरातील बी12 चे शोषण कमी करू शकतात. याशिवाय पोट आणि आतड्यांचे विकार, वाढते वय, अल्कोहोलचे जास्त सेवन आणि काही शस्त्रक्रियाही या कमतरतेस कारणीभूत ठरू शकतात.
बी12 वाढवणारे सर्वोत्तम मांसाहारी पदार्थ
व्हिटॅमिन बी12 सर्वाधिक प्रमाणात प्राणिजन्य पदार्थांमध्ये आढळते. नियमितपणे अंडी, मासे, चिकन, मटण आणि यकृत यांचे सेवन केल्यास शरीराला पुरेशा प्रमाणात बी12 मिळू शकते.
सॅल्मन, ट्यूना, सार्डिन आणि मॅकेरलसारखे मासे बी12 चे उत्कृष्ट स्रोत मानले जातात. अंडी विशेषतः अंड्यातील पिवळा बलक बी12 पुरवतो. चिकन आणि मटण देखील या जीवनसत्त्वाचे चांगले स्रोत आहेत.
शाकाहारी लोकांनी कोणते पदार्थ खावेत?
शाकाहारी लोकांसाठी बी12 चे नैसर्गिक स्रोत मर्यादित असले तरी काही पदार्थ उपयुक्त ठरतात. दूध, दही, ताक, पनीर आणि चीज यांसारख्या दुग्धजन्य पदार्थांमध्ये काही प्रमाणात बी12 असते.
फोर्टिफाइड दूध, फोर्टिफाइड धान्ये आणि काही वनस्पतीजन्य पेये यामध्ये कृत्रिमरीत्या बी12 मिसळलेले असते. त्यामुळे शाकाहारी लोकांनी अशा पदार्थांचा आहारात समावेश करावा.
तथापि, गंभीर कमतरता असल्यास केवळ आहारावर अवलंबून राहणे पुरेसे नसते. अशा वेळी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने सप्लिमेंट्स घेणे आवश्यक ठरू शकते.
गोळ्या की इंजेक्शन – कोणता पर्याय चांगला?
अनेक लोकांच्या मनात प्रश्न असतो की बी12 वाढवण्यासाठी गोळ्या घ्याव्यात की इंजेक्शन? याचे उत्तर कमतरतेच्या पातळीवर अवलंबून असते.
जर बी12 ची कमतरता सौम्य असेल तर डॉक्टर गोळ्या किंवा सप्लिमेंट्स सुचवू शकतात. परंतु शरीरात बी12 खूप कमी असेल, मज्जासंस्थेची लक्षणे दिसत असतील किंवा पचनसंस्थेच्या समस्येमुळे बी12 चे शोषण होत नसेल तर इंजेक्शन अधिक प्रभावी ठरते.
इंजेक्शनमुळे व्हिटॅमिन थेट शरीरात पोहोचते आणि त्याचा परिणाम तुलनेने लवकर दिसू शकतो. मात्र स्वतःहून इंजेक्शन घेण्याचा निर्णय घेऊ नये. डॉक्टरांच्या तपासणीनंतरच योग्य उपचार निवडावेत.
बी12 ची तपासणी कधी करावी?
जर तुम्हाला सतत थकवा, अशक्तपणा, हात-पायांना मुंग्या येणे, विसरभोळेपणा, चक्कर किंवा एकाग्रतेचा अभाव जाणवत असेल तर रक्त तपासणी करून घेणे योग्य ठरते. साध्या बी12 रक्त तपासणीद्वारे ही कमतरता सहज ओळखता येते.
विशेषतः शाकाहारी लोक, वृद्ध व्यक्ती, मधुमेहाचे रुग्ण आणि अॅसिडिटीची औषधे दीर्घकाळ घेणाऱ्या लोकांनी नियमित आरोग्य तपासणी करणे आवश्यक आहे.
नैसर्गिकरित्या बी12 वाढवण्यासाठी काही सोपे उपाय
दररोज संतुलित आहार घेणे, पुरेसे दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ सेवन करणे, प्रथिनयुक्त आहार वाढवणे आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्याने आवश्यक सप्लिमेंट्स घेणे हे सर्वात प्रभावी उपाय आहेत. नियमित व्यायाम आणि चांगली झोप देखील शरीरातील पोषणतत्त्वांचे संतुलन राखण्यास मदत करतात.
आहारातील बदलांसोबत वेळोवेळी रक्त तपासणी करून बी12 ची पातळी तपासल्यास कमतरता लवकर ओळखता येते आणि गंभीर गुंतागुंत टाळता येते.
व्हिटॅमिन बी12 ची कमतरता हा आजच्या काळातील एक सामान्य पण दुर्लक्षित आरोग्यविषयक प्रश्न आहे. सुरुवातीची लक्षणे सामान्य वाटत असली तरी त्याकडे दुर्लक्ष केल्यास मज्जासंस्था, मेंदू आणि रक्तनिर्मितीवर गंभीर परिणाम होऊ शकतात. योग्य आहार, वेळेवर तपासणी आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्याने घेतलेले उपचार यामुळे ही समस्या सहज नियंत्रणात आणता येते.
जर तुम्हाला सतत थकवा, मुंग्या, अशक्तपणा किंवा स्मरणशक्तीशी संबंधित समस्या जाणवत असतील, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. एका साध्या रक्त तपासणीमुळे तुमच्या आरोग्याचे मोठे नुकसान टाळता येऊ शकते.